„Hún skrifaði það ekki … Hún skrifaði það en hún hefði ekki átt að skrifa það … Hún skrifaði það EN …“

Tólf árum eftir dauða Guðnýjar Jónsdóttur rann ritstjórum Norðurfara, Gísla Brynjólfssyni og Jóni Þórðarsyni (síðar Thoroddsen), blóðið til skyldunnar að skrifa um hana eftirmæli:

FLESTUM mönnum á íslandi mun vera kunnug hin hriggilega saga þessarar merkiskonu og skálds. Hennar hefur áður verið minnst í þriðja ári Fjölnis, og er þar prentað eitt af kvæðum hennar, sem bæði eru mörg og falleg, en því miður lítt kunn öðrum enn nákomnustu vandamönnum hennar. Það er grátlegt til þess að hugsa að svo margt ágætt skuli farast og glatast á Islandi, og mestan hlut af því engir vilja verða til að láta prenta það og verja það svo eyðileggingu og eilífri gleymsku — það er grátlegt að hugsa til þess að svo margt ágætt, sem þar fæðist í myrkri, skuli deyja eins í dimmu, ókunnug töllum [sic] þegar frá líður, þar sem menn þó sjá að í öðrum löndum er svo margt prentað, sem ekki er berandi saman við sumt af því, sem á Islandi deyr útaf af hjúkrunarleysi. Vjer viljum gera það, sem oss er unnt, til þess að verja það litla, sem vjer náum til, frá gjörsamlegri eyðileggingu, og látum vjer því prenta hjer kvæði, sem Guðnýu heitinni er eignað. Það er ljóðabrjef, sem hún á að hafa kveðið á banasænginni, og viljum vjer ei tala fleira um hvernig á því stendur, en geta aðeins hins að ei er með öllu víst að kvæðið sje eptir hana; og hafa sumir eignað það Bjarna heitnum Thórarensen, og það verður heldur ekki varið að það í öllu ber mikinn keim af skáldskap hans. En hver sem nú hefur kveðið kvæðið, þá er það þó víst að það er ort undir nafni Guðnýar heitinnar og að það er fallegt kvæði. Það er prentað hjer með leifi sjera Jóns á Grenjaðarstað föður hinnar dánu skáldkonu. (Norðurfari, 01.01.1848. Bls. 17-19. Leturbreytingar mínar.)

Best að hafa varann á – allir vissu að kvenfólk kunni ekki að yrkja og kvæðið var svo gott að það hlaut að vera eftir karlmann.

Guðný Jónsdóttir frá Klömbrum átti svo sannarlega skilið að fá eftirmæli á prenti, þótt kvenfólk væri almennt ekki heiðrað með slíku á þessum tíma. Hún varð fyrst kvenna til að fá birt eftir sig veraldlegt ljóð á prenti, reyndar ári eftir að hún dó. Þar kemur nafn hennar fyrir í fyrsta erindinu (af 11) og því erfiðara að draga í efa að hún hafi ort það:

Endurminníngjin er so glögg
um allt, sem að í Klömbrum skjeði;
firir það augna fellur dögg,
og felur stundum alla gleði —
þú gjetur nærri, gjæzkan mín!
Guðní hugsar um óhöpp sín.
                (Fjölnir, Frjetta-bálkurinn (01.01.1837). Bls. 31.)

Helga Kress skrifaði grein um Guðnýju, „Gegnum orðahjúpinn. Líf og ljóð Guðnýjar Jónsdóttur frá Klömbrum“ árið 2008 og þar kemur ýmislegt fram um dapurlega ævi skáldsins. Eiginmaðurinn rak hana frá sér eftir 9 ára hjónaband, að því er virðist einkum fyrir þær sakir að hún var skáld en ekki hann, skrifaði betri stólræður en hann og átti auðveldara með að koma fyrir sig orði. Reyndar virðist kristilegi kærleikurinn hafa vafist eitthvað fyrir klerki, því hann neyddi konu sína til að koma yngsta barninu, dótturinni Sigríði, í fóstur tíu mánaða gamalli til að Guðný gæti unnið í heyskapnum. Einkasonurinn fékk að vera heima fram að skilnaðnum en þá var honum líka komið í fóstur. Tvö elstu börnin voru bæði dáin, svo að það má segja að Guðný hafi misst fjögur börn. Hún orti um þau öll, þetta kvæði á heimleiðinni yfir heiðina eftir að hafa farið með dótturina á fósturheimilið:

Myrkt er af kvíða.
Meybarnið fríða
menn frá mér taka.
Faðmur er snauður,
alheimur auður,
oft mænt til baka.
Samt má ei gleyma,
að sonurinn heima
semur mér yndi.
Augað hægt grætur,
til alls liggja bætur,
ef hver það fyndi.

Guðný Jónsdóttir var ekki nema rúmlega þrítug þegar hún dó en var orðin þekkt fyrir skáldskap, að minnsta kosti á Norðurlandi. Kvæði hennar gengu handskrifuð á milli manna – og þá aðallega kvenna – í meira en heila öld. Þegar loksins kom að því að safna þeim saman og gefa út tókst ekki að hafa upp á nema 28 kvæðum, en þau voru birt í Guðnýjarkveri 1951, í útgáfu Helgu Kristjánsdóttur. „Ekkert af ljóðum hennar er til í eiginhandarriti. Að mati Helgu Kristjánsdóttur mun margt hafa glatast af skáldskap hennar „og sumt viljandi eyðilagt“,“ segir í grein Helgu Kress.

Mér datt í hug sagan af Guðnýju um daginn, þegar einhver var að tjá sig um það á Facebook að konur hlytu að vera síður hagmæltar en karlar vegna þess að miklu færri kvæði væru til eftir konur. Þótt maður nenni ekki að eltast við allt bull sem dettur upp úr fólki á þeim vettvangi er kannski rétt að benda á að skýringarnar geta verið fleiri en skortur á skáldskapargáfu. Kannski hafa „skáldkarlarnir“ líka haft greiðari aðgang að prentmiðlum en „skáldkonurnar“, sem fengu ekki einu sinni að eiga kvæðin sem þær ortu í banalegunni.

—–

Í þessum pistli var að mestu stuðst við grein Helgu Kress, „Gegnum orðahjúpinn. Líf og ljóð Guðnýjar Jónsdóttur frá Klömbrum“, 2008. Þeir sem hafa áhuga á að vita meira geta fundið hana hér: https://notendur.hi.is/~helga/Gegnum%20or%C3%B0ahj%C3%BApinn.37-57.pdf.

Auglýsingar

12 athugasemdir við “„Hún skrifaði það ekki … Hún skrifaði það en hún hefði ekki átt að skrifa það … Hún skrifaði það EN …“

      • Fyrst að orðið menn þýðir ekki bara tegundinn menn heldur líka karlmenn að þá er orð eins og „þingmaður“ tengt við karlmenn. Ég skil alveg að konur vilji að þeirra starfsheiti séu ekki endilega tengd við karlmenn. Að þær vilji kvenkenna starfsheitin sín.

      • En … en … hvers vegna að kvenkenna hvorugkynsorð eins og „skáld“? Skil vel að fólk vilji kvenkenna það sem endar á „-maður“, en hin (læknir, leikari, strætóbílstjóri)? Gæti ekki verið alveg jafn gott að nota þessi orð um hvort sem er karla eða konur, og svo smám saman fer fólk að venjast því að þótt nafnorðið sé karlkyns þá sé persónan sem það á við ýmist karl eða kona. Svona eins og við erum flest orðin vön því að lögga sé karl, og án þess að hafa neitt fyrir mér í því, þá held ég að ófáir séu orðnir vanir því að hjúkka geti heitið Arnar ekkert síður en Björg (þeir fáu karlar sem ég hef unnið með og voru hjúkrunarfræðingar áttu ekkert erfitt með að kynna sig: „Góðan daginn, ég heiti Davíð og er hjúkka hérna á deildinni“).

  1. Afbragðsgrein um gott skáld. Ef Guðný, Vatnsenda-Rósa og Látra-Björg hefðu fengið inni í Skólaljóðunum, til viðbótar eða í staðinn fyrir einhverja af minni spákörlunum þar, væri sú góða bók sem því nemur betri.

  2. Ég held nú að þetta um vonsku eiginmannsins sé orðum aukið (nema við karlmenn eigum allt illt umtal skilið). Þetta var merkiskarl (Sveinn Níelsson). Hann var prestur og prófastur lengi, lengst á einhverju besta brauði landsins, Staðastað, og kenndi mjög mörgum undir skóla. Sonur hans, með seinni konunni, varð biskup (Hallgrímur) og sonarsonur hans fyrsti forseti Íslands (Sveinn Björnsson).
    Það er því örugglega orðum aukið að Guðný hafi skrifað „betri stólræður en hann og átt[i] auðveldara með að koma fyrir sig orði“.

    • Í grein Helgu Kress stendur:
      „Til eru tvær ævisögur séra Sveins Níelssonar, nokkrar blaðsíður hvor, í handritum varðveittum á handritadeild Landsbókasafns. Önnur er eftir hann sjálfan og hin eftir Árna Halldór Hannesson. Í ævisögu sinni nefnir Sveinn konu sína Guðnýju sem aukaatriði. Hann segir þó að það hafi ekki legið fyrir sér að setja saman vísu.33 Þetta sama orðar Árni Halldór Hannesson svo: „Það vildi síra Sveinn vera að fást við ljóðagerð, en til þess hafði hann ekki gáfu.“ Árni talar um skilnað þeirra Sveins og Guðnýjar og leitar á honum skýringar:

      „Það er sagt að þau hafi bæði verið í samkvæmi, hafi þá legið fyrir honum að svara einhverju orði eða setningu, og hafi hann ei getað, en hún hafi þá tekið að sér hans vegna að svara, hafi honum mislíkað svo mjög að hann gat ei orðið meiri og hafi ekki viljað láta hana gera sér oftar slíka hneisu.“

      Helga Kristjánsdóttir nefnir fleiri sögur sem ganga í sömu átt, m.a. að Guðný hafi leikið sér að því að semja stólræður sem þóttu betri en manns hennar. Samkvæmt þeim verður það Guðnýju að falli að hún talar, er skáld.“

  3. Er að lesa Úr fylgsnum fyrri aldar (las hana fyrst fyrir 20 árum). Velti fyrir mér af hverju sterkefnuð presthjónin sendu öll börnin mjög fljótlega frá sér í fóstur (nema elsta soninn). Mestmegnis til vandalausra. Stúlkubarn dó í fósturvistinni örfárra mánaða gamalt, einn drengur bjó við svo illt atlæti og veiktist þannig að presturinn sótti hann þegar hann var tæplega tveggja (þetta var í byrjun 19. aldar). Svo rann upp fyrir mér að þetta var siður vegna þess að húsfreyjum hreinlega gafst ekki tími til að annast börn sín, þær stjórnuðu stóru heimili og unnu baki brotnu bæði innan húss og utan. Það var mun ökónómískara að senda smábörn til einhvers annars fólks og borga eitthvað smávegis með þeim. Heim komust þau ekki aftur fyrr en þau voru farin að geta verið til einhvers gagns.

  4. Bakvísun: „Hún skrifaði það ekki“ – af þöggun skáldkvenna | Knúz - femínískt vefrit

Færðu inn athugasemd

Skráðu umbeðnar upplýsingar að neðan eða smelltu á smámynd til að skrá þig inn:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Breyta )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Breyta )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Breyta )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Breyta )

Tengist við %s