NÁTTÚRULEGA SVALT

Höfundur: Úlfhildur Dagsdóttir

(Greinin birtist fyrst í Lesbók Morgunblaðsins 19. október 2002 og er endurbirt með góðfúslegu leyfi höfundar)

 

Í MORGUN fékk ég fluguauglýsingu frá Flugleiðum um „lucky fares“ til nokkurra Evrópuborga fyrir viðskiptavini Flugleiða í Bretlandi og gildir tilboðið fyrir tvo. Af gömlum vana renndi ég í gegnum auglýsinguna í leit að kynferðislegri tilvísun, svona í anda þess að hafa „tvær í takinu“ en það var tilboð fyrir íslenska viðskiptavini til tveggja Evrópuborga. En nú brá svo við að í auglýsingunni var fátt um neðanbeltisbrandara, þó að vissulega sjáist til gamalla kunningja eins og djammarans Sebastian (en í tilboði frá 7. ágúst 2002 hefur komið fram að hann er gefinn fyrir ljóskur og ferðast því til Reykjavíkur). Svo eyddi ég flugunni.

Allur skilningur er misskilningur: eða var það öfugt?

Þetta byrjaði allt með voðalegum misskilningi og kvenlegri fákunnáttu: eða kannski karlmannlegri ævintýraþrá? Þegar ég skráði mig í netklúbb Flugleiða var ferðavonin svo gífurleg að ég merkti við allt sem hægt var að merkja við og það var ekki fyrr en auglýsingum á frönsku, þýsku, hollensku og ensku fór að rigna inn í flugnahólfið mitt, með þessum líka fínu tilboðum um flug til Íslands, að ég áttaði mig á að ég hafði merkt í gríð og erg við staði sem ég ætlaði að fljúga frá en ekki til. Og áður en ég hafði náð að afboða þessi freistandi – en ómögulegu – áflog, tók ég eftir því að auglýsingar þessar voru giska áhugaverðar fyrir margar sakir.

Brjóstahaldarar ekki nauðsynlegir

Frétt í DV um krýningu Ungfrúar Ísland.is í marsmánuði árið 2000.

Frétt í DV um krýningu Ungfrúar Ísland.is í marsmánuði árið 2000.

Söfnunaráráttan fór þó ekki á flug fyrr en ég fylgdi slóð sem gefin var upp í auglýsingu 3. apríl 2001, en þar var áhugasömum ferðalöngum til Íslands bent á að kynna sér grein með heitinu „Iceland’s beauties beckon“ sem birt var í netútgáfu USA Today, 30.3. 2001. Um þessa grein hef ég fjallað í tímaritinu Veru 2: 2002, en greinin fjallar um hópferð bandarískra karlmanna á fegurðarsamkeppnina Ungfrú Ísland.is. Greinarhöfundur leggur konurnar markvisst að jöfnu við náttúruauðlindir Íslands, talar um konurnar sem þekktustu náttúruundur landsins, kinnbein þeirra gætu hoggið ís og líkamarnir svo náttúrulega stinnir og stæltir að brjóstahaldarar eru spurning um val, ekki þörf. Í samtölum við karlana verður ljóst að þeir álíta íslenska náttúru ábyrga fyrir fegurðinni, engin sól til að hrukka húðina, ómengað vatn og fiskmeti bera sameiginlega ábyrgð á hinni óbeisluðu fegurð kvennanna, sem þó reyndust ekki fylgja „náttúru“ sinni eins óhikað og þeir höfðu vonað.

Í víking

Önnur ástæða fyrir hinni geislandi fegurð kvennanna var góð ræktun: víkingarnir sem námu hér land frá og með árinu 874 komu nefnilega við á Bretlandseyjum og tíndu þar til allan álitlegan kvenpening. Með þessu hófust náttúrulegar kynbætur, því þrátt fyrir að fáum sögum fari af útlitsfegurð karlanna þá hafa kvengenin greinilega reynst vel – þó ekki í öllum tilfellum, því ekki stoppa allar íslenskar konur umferð. Allt ber því að sama brunni, Ísland er landið sem varðveitir Náttúruna með stórum staf, hvort sem það er í sögu, (kven)þjóð eða landgæðum.

Sumarið 1998 skrifaði ég kjallaragrein í DV, þar sem ég velti því fyrir mér hvort ekki mætti markaðssetja Ísland á markvissari hátt á þessum nótum. Pistilinn kallaði ég „Karl-eyju“ og þar vitnaði ég til ummæla Dana sem eru orðnir dauðleiðir á Íslendingum en þeim mun hrifnari af Íslandi sjálfu. „Þetta þykir mjög karlmannlegt,“ var mér sagt, „allt þetta með snjósleða, jökla, jeppa og svaðilfarir.“ Og þá laukst upp fyrir mér að rómantíska klisjan um kvengervingu náttúrunnar er alls ekki liðin undir lok. Erlendir karlmenn sjá eyjuna ekki einungis sem uppsprettu fagurra kvenna, heldur líta á landið allt sem kvenlegt, einskonar óspjallaða náttúru sem þeir verða að sigrast á.

Og ekki spillir að óspjallaða náttúran býður upp á dálitlar hættur. Mér fannst þetta strax kjörið fyrir íslenska ferðamannaþjónustu að gera útá og benti á að nú ætti að auglýsa Ísland sem þema-land fyrir karlmennsku. Hingað gætu karlar komið og hlýtt kalli náttúrunnar, lagst út, vandlega útbúnir stórdekkjuðum jeppum og kraftmiklum snjósleðum og í krafti þessara tækja, og hinnar kraftmiklu náttúru, upplifað sig sem kraftakarla. Komið svo heim í hús, temmilega lerkaðir og reynslunni ríkari, og skellt sér beint út á lífið og drukkið íslenskt Brennivín með stórkarlalegum aðförum. Víkingaarfurinn er lykilatriði hér, því víkingurinn er sjálf táknmynd karlmennskunnar.

Ekki hvarflaði að mér, í algleymi háðsádeilunnar, að ég myndi verða tekin á orðinu.

Náttúrulega svalt

Það er í sjálfu sér áhugavert hvað þessi hugmynd um Ísland sem ferðamannaparadís er að verða sjálfsögð, því ekki hefði nokkrum dottið til hugar að Ísland væri vænlegur áfangastaður fyrir nokkrum árum. Dæmi um hvernig ferðamannaminnið kemur víða fram er að finna í bréfi frá í fyrra sem Edda: miðlun og útgáfa sendi völdum viðskiptavinum til að kynna ritröðina Íslands þúsund ár. Bréfið hefst svo: „Það kemur eflaust fyrir flesta sem ætla að leggja land undir fót að hrista höfuðið yfir hefðbundnum ferðamannastöðum, segja sem svo að þeir ætli að forðast þá og halda sér utan alfaraleiða. En komi menn síðan til þessara staða, hafa þeir einatt til að bera þann kraft og þá töfra sem skýra hversvegna svo margir vilja líta þá eigin augum. Það sama má segja um sígild bókmenntaverk.“

Ísland, sögueyjan sjálf, virðist stundum taka á sig þetta form sígilds bókmenntaverks í hugum erlendra gesta sem koma hér í leit að víkingum, hryssingslegri náttúru og skapheitum ljóshærðum valkyrjum. Lítum á hvernig ferðamannaparadísin Ísland í dag lítur út samkvæmt Flugleiðum, hverjir eru þessir hefðbundnu ferðamannastaðir sem bera slíkan kraft og töfra að þá ber að líta eigin augum.

Þrátt fyrir að náttúran sé ávallt nálæg þá vill svo til að íslenskt næturlíf er mest áberandi í fluguauglýsingunum og líkt og kvenleg fegurð er náttúruafurð birtist næturlífið sem einskonar náttúruafl. 10. maí 2001: „Búmm! út að skemmta sér á götum Reykjavíkur, skjótast á milli partía og bara, bjórs og pylsu með öllu.“ Breski dansklúbburinn Cream, Sigur Rós og Rammstein auka enn á fjölbreytnina, „og hey… við erum með miða!!!“ Þrípunktar skapa eftirvæntingu og upphrópunarmerki æsing, og eru þess stílbrögð ofnotuð til að leggja áherslu á afslappað tungutak. „Eins og við töluðum um í síðustu auglýsingu þá byrjar nóttin aldrei almennilega á Íslandi á sumrin; dagurinn fjarar út í átta tíma dularfull ljósaskipti, bara til að byrja upp á nýtt. Svo þú ferð inn á bar í kvöldsólinni seint á laugardagskvöldi, skokkar yfir á einhvern klúbb undir sláandi bleikum og appelsínugulum himni um miðnættið, bara til að koma út í glampandi sólina um morguninn…“

Tilboðið er kallað „Reykjavík rokkar“ og innifalið í því er Jónsmessunótt í Bláa lóninu. Það er greinilega nokkuð sem ekki má missa af því ekki aðeins er boðið upp á að dýfa sér í hið einstaka náttúruundur sem lónið er (orðið einstakt kemur fyrir þrisvar í sjö línum), heldur færðu líka að njóta lifandi tónlistar, léttrar hreyfingar, miðnæturgönguferðar, spennandi matseðils og afslappandi nudds. Og svo er bál. Ekki veitir af hitanum, því í ljós kemur að Íslendingar trúa á heilunaráhrif Jónsmessudaggar og sumir velta sér um naktir í henni meðan aðrir bera hana á sig og lofa henni að þorna náttúrulega á húðinni. Í tilefni þessa mun Bláa lónið útbúa sérstakt svæði þar sem gestir geta notið krafta Jónsmessudaggarinnar. Auglýsingin endar svo á stórkostlegu freudísku mismæli, en þar er sagt að hver matseðill verði sérsniðin þjónustustúlka (tailor maid en ekki made) eftir því hvaða tími dagsins er. Svipuð auglýsing birtist á ný fyrir Jónsmessu 2002, og hefst á orðunum að „þar sem við njótum lengsta dags ársins hér á norðlægum slóðum virðast sumir nota hann sem afsökun til að gera „óvenjulega hluti“, eins og til dæmis „að velta sér nakinn upp úr morgundögginni“.

"Þeir fara út á miðnætti, drekka alla nóttina, dansa eins og óðir og svo... þetta er frábært!" segir poppgoðið Damon Albarn um Íslendinga.

„Þeir fara út á miðnætti, drekka alla nóttina, dansa eins og óðir og svo… þetta er frábært!“ segir poppgoðið Damon Albarn um Íslendinga.

Það verður að segjast að textahöfundar Flugleiða eru hreint ótrúlega lúnknir við að tengja náttúru landsins við næturlíf og gefa svo öllu saman kynferðislega undirtóna (þótt það virðist ekki alltaf vera viljandi). 3. maí 2001 er vitnað í fræg ummæli Damons Albarn sem segir um Íslendinga: „Þeir fara út á miðnætti, drekka alla nóttina, dansa eins og óðir og svo… þetta er frábært!“ Býstu við að Reykjavík sé gamalt, friðsælt fiskiþorp, sem hniprar sig í rökkrinu við heimskautsbaug? „Ef svo er – reyndu aftur!! Nú þegar sólin skín alla nóttina er hún björt og kraftmikil allan sólarhringinn og Íslendingarnir bara geta ekki verið kyrrir…“

Og 5. september: „Getur þú nefnt land, einungis í þriggja tíma fjarlægð frá Bretlandi þar sem þú getur lifað dögum saman á adrenalíni? Þar sem þú getur prófað flúðasiglingu, ekið snjósleða á jökli, veitt fisk neðansjávar, siglt á jökullóni, farið á hestbak, spilað golf á miðnætti og notið stórkostlegs næturlífs?“ Í þessari auglýsingu er síðan vitnað í veftímaritið Icelandculture.com (styrkt af Flugleiðum) en þar fá ferðamenn að kynnast annarri hlið á Íslandi að sögn textahöfundar. Því „það er ekki allt bara jöklar, fossar og náttúra. Búa Íslendingar í snjóhúsum og eru allar íslenskar stelpur 1.80, ljóshærðar og bláeygðar? Finndu út allt um tískuna á Íslandi og hvað er að gerast í listum, tónlist, hönnun og síðast en ekki síst hinu alræmda næturlífi.“ Til þessarar vefsíðu er víða vísað í auglýsingunum, en 3. apríl 2002 er bent á að á vefsíðunni fari fram það sem kallað var „ljóta rökræðan“, en hún fór að því er virðist af stað í kjölfar greinarinnar um Ungfrú Ísland.is þar sem áhugasamir ræddu einmitt þessar víkinglegu kynbætur íslensku kvennanna, og hversu fallegar þær væru í samanburði við nágrannaþjóðirnar, Skota og Breta. Í ágúst 2002 er tilboðshafa vísað á Icelandculture.com til að skoða frakkar myndir af fyrrverandi söngkonu GusGus, Hafdísi Huld.

Það er því nokkuð ljóst að ævintýralandið Ísland, með sínum svaðilförum og ólifnaði, hentar fyrst og fremst karlmönnum, því varla eru það meira en 15% kvenna sem hafa áhuga á því að taka þátt í umræðu um það hvort allar íslenskar konur séu afkomendur ambátta, séu 1.80 og ljóshærðar, eða því að skoða frakkar myndir af Hafdísi Huld. Staðgengill ferðalangsins, Sebastian, bendir einnig til að markhópurinn sé karlkyns.

 

Úr frétt Morgunblaðsins 5. október 2001

Úr frétt Morgunblaðsins 5. október 2001

10. október 2001: Nýr pakki frá Flugleiðum í kjölfar auglýsinganna í neðanjarðarlestarstöðvum London (hinar frægu „Dirty Weekend“-auglýsingar), „þemað er byggt á íslenskri útgáfu af gömlum frökkum póstkortum frá ensku sjávarsíðunni“. Nokkrar ferðir eru í pakkanum: „Dansaðu brjálæðislega“ er fyrir þá sem vilja stunda næturlífið, „Dirty Weekend“ ef þú vilt sulla í drullunni í Bláa lóninu og „Útreiðartúr á asna“ er einnig í boði fyrir þá sem vilja öðlast þá einstöku súrrelísku ánægju að ríða um hraunbreiður, en ýmist er íslenski hesturinn kallaður asni, „pony“ (smáhestur), eða víkingahestur. Að lokum er boðið uppá íslenskan mat eins og hann gerist bestur, en þetta matarþema á eftir að birtast aftur í auglýsingum frá janúar og febrúar 2002 um þorrablót, sem álitin eru mjög skuggaleg, enda leika hrútseistu þar lykilhlutverk. 19. janúar 2002 er íslenska matarhátíðin „Náttúrulega Ísland“ auglýst. Þar geta gestir „notið einstakrar matarhátíðar, kryddaðrar með hinum sérstöku íslensku útivistar-ævintýrum og framúrskarandi skemmtunum! Í uppskriftinni er hið hreina loft og vatn Íslands.“ Svo er talið upp, sjávarréttir, lamb, ölkelduvatn og mjólkurvörur. Síðar í auglýsingunni fáum við að vita að „frábær matur á skilið frábæra sviðsetningu“ og að „Ísland og Reykjavík bjóða upp á fyrirmyndar andrúmsloft fyrir matarhátíð. Stórkostlegir fossar, trónandi fjöll og glampandi jöklar skapa andstutt útsýni innan við klukkutíma akstur frá borginni.“ Heppilegur bakgrunnur ekki satt? Og ekki nema klukkutíma ferð með diskinn á hnjánum.

Og 11. febrúar 2002 er svo aftur byrjað að auglýsa næstu Ungfrú Iceland.is.
Ekki má heldur gleyma auglýsingunum um Ísland sem jólalandið, „höfuðborg norðurpólsins er Reykjavík“, en þar fara textahöfundar Flugleiða aftur á flug í tengingum. 21. nóvember 2001 er sagan um jólasveinana rakin og ferðafólki er jafnframt bent á tónleika með Björk, en þar gefst tækifæri til að „sjá Björk, frægasta vinalega lukkutröll Íslands leika og syngja“. 14. mars 2002 tekst svo að tengja Björk uppáhaldsþema auglýsinganna sem er „náttúra“ íslenskra kvenna þegar það er sérstaklega auglýst að myndband Bjarkar, „Cocoon“, hafi verið bannað vegna þess að hún „sýndi of mikið bert hold“. „Hmmm…“ segir svo. Og hmmm… gæti ferðalangurinn líka sagt.

Hinn 5. apríl 2002 er ferðamaðurinn svo heppinn að fá ljóð í farteskið: það er fengið að láni frá Icelandculture.com og er eftir Jonathan Jenkins, sem er ellilífeyrisþegi frá Englandi, og hljóðar svo í snarpri þýðingu: „Dóttir Freyju/Hvíta ljóshærða dóttir Freyju,/Ilmur af ísvindi og stormi og leyndardómum:/Aldir af friðsælu holdi sleiktu af logum,/Frá hjarta jarðar -/Ég kem til þín í dag//Ég þrái að hvísla mínum norrænu leyndardómum í eyra þér/Dularfullir skuggar/Sem láta tröll dansa í huga þér/Og stinga mér á kaf í kjarnann af þinni arktísku villikattarsál//Sláðu mig með þrá þinni/Því þú ert dóttir norrænnar gyðju.“

Enn af brjóstahöldurum

Ekki má gleyma hinum illræmdu auglýsingum um tölvuleikinn, þar sem ferðalangurinn lék hlutverk Halldórs sem stundaði brjóstahaldaraþjófnað í Bláa lóninu og gat unnið ferð ef hann stóð sig vel. Þetta var ein af þeim auglýsingum Flugleiða sem vakti neikvæð viðbrögð hér innanlands og brugðust þeir hart við. Það hafði bara tafist að koma í gang svipuðum leik fyrir konur, þar sem Hildur stal sundskýlum. Enginn virtist taka eftir því að sú auglýsing er alveg jafnmikið í anda auglýsingastefnu Flugleiða, það er, hún gefur til kynna að líkt og íslenskar konur gleðjist yfir kynferðislegri áreitni karla í Bláa lóninu, þá séu þær svo „náttúrulega“ innstilltar að þær iðki sama leikinn. Í báðum tilfellum eru konurnar söluvara fyrir karlkyns ferðalanga, í báðum tilfellum er Íslandi stillt upp sem lausgirtri kynlífsparadís sem henti körlum sérlega vel. Landi þar sem hægt er að eiga almennilega „Dirty Weekend“. 16. ágúst kom mjög sár auglýsing sem lýsti því hvernig aumingja Halldór neyddist til að fara í felur bakvið lítinn kofa á Ísafirði: „Ó nei! Ekki litli sæti Halldór með hattinn! Ekki þessi í þessum litla fyndna netleik í Bláa lóninu!“ hrópar lesandinn upp yfir sig, samkvæmt textasmið Flugleiða, sem svarar, „jú!“, en ekki sjálfviljugur. Nei, því mitt í brjóstahaldaraþjófnaðargleði Halldórs varð hann óvænt brennimerktur sem kvenhatari af ákveðnum aðiljum innan íslenskra fjölmiðla. En óttist ekki, því Hildur (vinkona Halldórs og ritstýra tímaritsins „pólitískt ranghugsaðir ostar“) hefur risið upp gegn nornaveiðunum. Til að sýna samstöðu sína með Halldóri hefur hún nú komið sér fyrir í Bláa lóninu þar sem hún rænir sundskýlum af grunlausum körlum, bara til að sýna að ákveðnir blaðamenn ættu að fara meira út á lífið. Eða bara fara í jóga.

24. september 2002 kom svo tilboð til íslenskra farþega um „tvær í takinu…“

 

(F)ljúgðu hærra

Flugleiðir hafa státað sig mjög af því að hafa næstum einhendis gert Ísland að ferðamannaparadís, eins og kom fram í svarbréfi Guðjóns Arngrímssonar, upplýsingafulltrúa Flugleiða, við greinaskrifum Morgunblaðsins í kjölfar fréttar um að í sjónvarpsþáttaröðinni Sópranós hefðu íslenskar flugfreyjur birst sem léttlyndar drósir. Í þessu bréfi, dagsettu 22. september 2002, hafnar Guðjón því alfarið að Flugleiðir hafi með eigin auglýsingaherferð skapað grundvöll fyrir þessa myndbirtingu kvennanna, og ítrekar lykilhlutverk Flugleiða í landkynningu Íslands. Það er enginn vafi á því að Guðjón hefur rétt fyrir sér þegar hann segir að fyrirtækið hafi „borið að langmestu leyti ábyrgð á markaðssetningu Íslands sem ferðamannalands“ og að „ein afleiðingin af þessu starfi [sé] miklum mun sterkari ímynd landsins en áður var“. Því hvað sem Guðjón meinar með því að ímyndin sé orðin sterkari þá er ljóst að áhrif auglýsinga Flugleiða á ímynd Íslands eru óumdeilanleg, því með markvissum auglýsingaherferðum er ekki aðeins verið að „kynna“ landið heldur og ekki síður skapa því ímynd. Þessi lykilstaða Flugleiða er ákaflega athyglisverð, því hún þýðir í raun að ímyndasköpun lands og þjóðar er á höndum örfárra – eins fyrirtækis nánar tiltekið – og því hætt við að ímyndin verði nokkuð einhæf, eins og ljóst má vera af framangreindu. Það sem meira er, þessi ímynd er orðin dálítið þreytt, því eins Sumarliði Ísleifsson rekur í greininni Fyrirmyndarsamfélagið Ísland (Ritið: Tímarit Hugvísindastofnunar, 1: 2002) er hún aldagömul. Sumarliði bendir á hvernig Ísland hefur frá aldaöðli verið séð sem frumstæð ævintýra- og furðueyja. Hann tekur einmitt dæmi úr Flugleiðabæklingi, þar sem vitnað er til áðurnefndra orða Damons Albarn. Nema í bæklingnum er lengri útgáfa af ummælum tónlistarmannsins birt og nú hefur bæst við setningin: „then run through the streets shagging each other senseless.“ Sumarliði þýðir orðið shagging sem að atast, sem er vissulega ein merkingin, en í daglegu tali þýðir orðið einfaldlega að hafa samfarir og er samsvarandi íslenska orðinu að ríða.

saucyHér gæti upplýsingafulltrúi Flugleiða mótmælt og sagt að minn eigin dónalegi hugur væri að leggja áherslu á vafasama merkingu umfram þá síður vafasömu. En þess þarf ekki, það þarf ekki neinn dónalegan hæfileika til að lesa úr enskum orðasamböndum eins og dirty weekend eða one night stand, og orðum eins og shagging, saucy („frakkur“ og „ögrandi“) og debauchery („ólifnaður“ og „siðspilling“), en þau tvö síðarnefndu koma ítrekað fyrir í auglýsingum Flugleiða og hafa skýra kynferðislega tóna í daglegu tali engilsaxneskra. Ekki frekar en við þurfum að lesa dónalega merkingu í orðtakið að „hafa tvær í takinu“. Aðalmerking þessara orða og orðasambanda er kynferðisleg, það eru Flugleiðir sem velja að lesa aðra merkingu inn í þessi slagorð, taka þau bókstaflega í tilfelli orðasambandanna. Þrátt fyrir að við samþykkjum rök Flugleiða að þeir séu að breyta merkingu orðasambandanna og nota hana á nýjan hátt, þá hverfur ekki hin merkingin. Aldeilis ekki, hún er enn til staðar, því orð og orðasambönd geta haft fleiri en eina merkingu. Þetta vita allir og kannski sérstaklega auglýsendur sem iðulega notfæra sér þessa margvíslegu merkingarauka tungumálsins. Vissulega er hægt að breyta merkingu tungumálsins (gott og gamalt dæmi er þegar orðið „mannvitsbrekka“ sem einu sinni vísaði til gáfumenna, breytti sviplega um yfirskipaða merkingu og fór að vísa til þeirra sem eru síður gáfum gæddir), en það eru ekki nema örfá dæmi um að fyrri merkingin hverfi með öllu.

Ef dirty weekend-slagorðið hefði verið auglýst með eldri feitlögnum hjónum með húðsjúkdóm, sem hafa velt sér upp úr hvítri leðju Bláa lónsins, þá gæti ég samþykkt rök upplýsingafulltrúans um að í auglýsingunni sé ekki verið að draga fram kynferðislega tóna, heldur sé markvisst verið að grafa undan frakkri merkingu orðasambandsins. En svo var ekki, heldur voru það ungar stúlkur sem prýddu auglýsingamyndirnar.

Einnig mætti benda á að ef taka á slagorðið dirty weekend bókstaflega, sem skítuga helgi, þá stendur það í skýrri og afdráttarlausri andstöðu við þá ímynd sem er stöðugt og ítrekað haldið á lofti um Ísland, en það er ímynd hreinleikans, eins og Þorgerður Þorvaldsdóttir rekur í Lesbókargrein frá 8. desember 2001. En þessi hreinleikaímynd leikur einmitt lykilhlutverk í auglýsingum Flugleiða, sérstaklega matarauglýsingunum, en birtist einnig á áhugaverðan hátt í næturlífsauglýsingunum, þar sem sukkurum er bent á þann góða möguleika að sukka alla helgina og fara svo út í hina hreinu náttúru landsins og hljóta þar einskonar skírslu. Ekki er síður áhugavert að skoða hvernig þessi hreinleikahugmynd er tengd beint við konur og kvenleika í grein USA Today um Ungfrú Ísland.is, en þar sjáum við enn og aftur hvernig náttúran er kvengerð og konur að sama skapi náttúrugerðar, fegurð þeirra er beinlínis háð hreinleika náttúrunnar. Þessa fléttu mætti svo taka enn lengra (fyrst Flugleiðir mega leika sér með tungumálið, þá má ég líka) og benda á hliðstætt myndmál og orðanotkun í lýsingunum á matnum í auglýsingu Flugleiða og konunum í grein USA Today, og draga þá ályktun að konurnar séu að einhverju leyti myndhverfðar í matnum; að þær séu beinlínis boðnar fram til átu.

„Ó þá náð að eiga svona land“

eru upphafsorð ljóðsins „Laugavegur“ eftir Sigurbjörgu Þrastardóttur (úr Hnattflug, 2000), en þar lýsir ljóðmælandi því fyrir erlendum starfsbræðrum sínum hvernig það að búa með náttúruundrum alla daga hefur mótað hana, já hún hefur farið hringinn og „séð heiðagæsir í sárum svifið yfir gjósandi grímsvötnum skoðað öskju kverkfjöll og blikandi lónsöræfi“. Allt þetta og meira hefur hún séð „í lit og syngjandi víðómi“ í sjónvarpinu – og fyrir þetta eru afnotagjöldin alls ekki há, „ó guð varðveiti ómar ragnarsson“. Ljóðið minnir okkur á það að nútímamanneskjan upplifir ekki aðeins fréttir, menningu og veður í gegnum miðla af ýmsu tagi, heldur og allt umhverfi sitt, þar meðtalda sjálfa náttúruna. Þannig verður náttúran að ímynd, sem hefur í för með sér breytta skynjun á náttúru. Náttúran er í auknum mæli færð í táknrænan búning, sem náttúruauðlind, sem tákn fyrir þjóð, sem tákn fyrir hreinleika, og sem tákn fyrir kvenleika.

Er landslag þá lítils virði ef það heitir ekki neitt?

Svarið hlýtur að vera já, og í ljóðinu kemur fram greinileg meðvitund fyrir því að við búum í ímyndasamfélagi og að hugmynd okkar um náttúru, land og þjóð er háð ákveðinni ímynd. Þetta þarf í sjálfu sér ekki að vera slæmt, ljóð Sigurbjargar er gott dæmi um skemmtilega sýn á ímyndasköpunina, og margar íslenskar kvikmyndir leika sér með ímyndir Íslands á áhugavekjandi hátt. Sem dæmi má nefna kvikmynd Óskars Jónassonar Sódóma Reykjavík (1992), en þar er rembingslegu næturlífi Reykjavíkur teflt saman við sveitasælu Elliðaárdalsins – sem liggur milli úthverfa borgarinnar. Í myndum Friðriks Þórs Friðrikssonar, eins og Börnum náttúrunnar (1992), og Á köldum klaka (1995), eru birtar gerólíkar ímyndir lands og þjóðar, sem báðar hljóta að teljast vel heppnaðar. Á köldum klaka er sú mynd sem hvað best súmmar upp ferðamannaímynd Íslands. Ungur Japani ferðast til Íslands til að fara með greftrunarritúal fyrir foreldra sína sem höfðu farist í slysi á ferð um öræfi landsins. Á ferðum sínum rekst hann á bíl með sál, álfkonu, þorrablót, sviðahausa, brennivín og drauga, hann heimsækir Bláa lónið, keyrir framhjá jökullóni, ferðast á jeppum og hestum, og aftan á pallbíl þar sem karlakór syngur raddað. Hann baðar sig í heitri laug, ríður meðfram ströndu með Drangey í baksýn og fremur ritúal sitt í innstu birtu íslenskra öræfa í vetrarham.

Síðast en ekki síst hefur Björk leikið mikilvægt hlutverk í að skapa Íslandi nýja ímynd, ímynd sem sameinar á frumlegan hátt rómantíska náttúru og framsækna tækni.

Sú skrumskæling á þessum ímyndum sem birtist í auglýsingum Flugleiða hlýtur að teljast óviðunandi, það er lítil náð að eiga það land sem birtist þar. Því við megum ekki gleyma að með því að skapa ímynd af Íslandi fyrir erlenda ferðamenn eru Flugleiðamenn jafnframt að móta nýja sjálfsmynd Íslands og Íslendinga, mynd sem er farin að hafa æ ríkari áhrif á daglegt líf landsmanna og kemur til með að móta þá einstaklinga sem nú eru að vaxa úr grasi.

Ísland í dag eins og það birtist í flugauglýsingum Flugleiða er exótískt ævintýraland sem býður samtímis upp á æsandi og villta og umfram allt hreina náttúru (snjósleða- og jeppaferðir), æst næturlíf (drykkja og lausgirt samskipti) og linnulaust nautnalíf (í Bláa lóninu og óhóflegum matarveislum). Landið er byggt sérviskulegri og siðspilltri þjóð sem trúir á hégiljur (veltir sér nakin uppúr Jónsmessudögg) og stundar skefjalausan ólifnað.

Er þetta landið þitt?

 

Auglýsingar

Færðu inn athugasemd

Skráðu umbeðnar upplýsingar að neðan eða smelltu á smámynd til að skrá þig inn:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Breyta )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Breyta )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Breyta )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Breyta )

Tengist við %s