Hvernig gerum við íslensku transvænni?

Höfundur: Kári Emil Helgason

Hán er vinsæl tillaga sem þegar er komin í þó nokkra notkun innan samfélagsins um nýtt hvorugkynsfornafn sem notað er sérstaklega til að vísa til fólks (ólíkt það sem vísar í undantekningartilvikum til fólks). Hán er sérhugsað til að vísa til fólks utan tvíundarinnar karl–kona, þ.e. kynsegin, flæðigerva, vífguma fólks o.s.frv. eða ef kyn þess er óþekkt:

Hán er yfirmaður deildarinnar.

Háni fannst þetta ekki koma til greina.

Ég sá hán ekki nógu vel til þess að segja til um kyn.

Lýsingarorð og ákvæðisorð eru sambeygð í hvorugkyni:

Hán er svo sætt!

Fleirtalan er einfaldlega þau og ekkert flókið við það. En hvað skal gera í setningu sem þessari?

Hún er sú sem ég talaði við.

Hán er X sem ég talaði við.

Við gætum sagt „Hán er það sem ég talaði við“ en hugsanlega vantar hér ábendingarfornafn sem passar við hán. Þegar höfum við sá, sú, það. Ég hef
séð lagt til í netumræðum en þekki ekki uppruna þess:

Hán er sé sem ég talaði við.

Þá hafa fleiri möguleikar komið til greina auk hán: , hín, . Öll beygjast þau á sama hátt og hán; endingarlaus í þolfalli, -í íþágufalli, -s í eignarfalli. Ef eitt þeirra yrði á endanum ofan á eða fleiri en eitt kæmust í almenna notkun, mætti eflaust horfa til fagurfræðilegra þátta við val á ábendingarfornafni. T.d. væri parið hé/sé falleg, en það væri ólíkt hann/sá og hún/sú. Hvað með hán/sí? hefði þann kost umfram sé að það er ekki þegar orð í málinu og veldur því ef til vill minni ruglingi. Ef möguleikarnir væru lagðir til þjóðaratkvæðis kysi ég að svo stöddu parið hán/sé.
Loks er spurning, þarf að bæta við fleiri hvorugkynsfornöfnum? Ættum við að hafa hvorugkynsbeygingu á hver? Hver er eins í karl- og kvenkyni nefnifalls
og því þegar kynhlutlaust þar:

Hver vill taka fyrstu vakt?

Hver tók þessa fallegu mynd?

En um leið og aðalsögn setningar krefst aukafallsfrumlags glatast það hlutleysi:

Hverjum finnst þetta góð hugmynd?

Babelsturninn eftir Pieter Brueghel eldri (f.1525-30 – 09.09.1569).

Hér er fornafnið komið í karlkyn. „Hverri finnst þetta góð hugmynd?“ hljómar stirðbusalega í mínum munni og eflaust margra fleiri en ég reyni eftir fremsta megni að segja það ef ég er að tala við hóp kvenna. En hvað ef ég er að tala við hóp kynsegin fólks? Hvorugkynið hvað og afleiddar myndir eins og eitthvað vísa nær aldrei til fólks. Þurfum við hver/hver/hverju/hvers? Eða jafnvel hver/hver/hveri/hvers til að passa við beygingu háns?
Hér þarf frekari umræðu til áður en ég get sjálfur tekið afstöðu. Umbætur á fornafnakerfi íslensku eru verðugt verkefni því tungumálið þarf að rúma alla mælendur þess til að viðhalda virði sínu. Þá kemur bæði til að útiloka ekki konur með orðalagi eins og „allir mættir?“ (efni í aðra grein) en einnig fólks á trans-litrófinu sem ekki eru karlar. En þetta leiðréttingarferli íslensku mun fyrst og fremst krefjast frekari fræðilegrar athugunar og samfélagslegrar umræðu. Slíkt inngrip stjórnvalda hefur vart sést síðan flámæli (samfall i–e og u–ö í tvö í stað fjögurra hljóðana), -ustum (miðmynd 1. persónu fleirtölu, t.d. „sjáustum“) og -irar (fleirtala karlkyns orða sem enda á -ir, t.d. „læknirar“) var svo til gereytt á miðri síðustu öld.
Ég hvet hið íslenska fræðasamfélag og stjórnvöld til að taka þessi mál til umræðu innan sinna raða í samráði við hinsegin samfélagið.

Auglýsingar

2 athugasemdir við “Hvernig gerum við íslensku transvænni?

  1. Hér kemur margt skynsamlegt fram. Mig langar að bæta örlitlu við.

    Í setningum eins og „Hver vill taka fyrstu vakt?“ hlýtur orðið ‘hver’ að teljast í karlkyni, þótt það vilji svo til að kvenkynið hafi sömu mynd. Þetta sést til dæmis ef við umorðum og bætum við lýsingarorði: „Hver er fyrstur á vaktinni?“

    Hér eru nokkur sýnidæmi um hvernig hægt væri að nota hvorugkynsmyndir í stað karlkynsmynda:

    Hverjum finnst gaman í sundi? -> Hverju finnst gaman í sundi?
    Hvern langar í pítsu? -> Hvert langar í pítsu?
    Hver er svona fyndinn? -> Hvert er svona fyndið?
    Hver fer svo á morgun? -> Hvert fer svo á morgun?
    Sá sem fer síðastur á að slökkva ljósið. -> Það sem fer síðast á að slökkva ljósin.
    Er enginn kominn? -> Er ekkert komið?

    Ef vilji væri fyrir að breyta málinu á þennan hátt yrði það varla gert öðruvísi en með mjög einbeittri notkun á skólakerfinu þar sem börnum væri innrætt að setningarnar til vinstri væru rangar en þær til hægri réttar. Samanburðardæmin sem þú nefnir eru mjög góð – uppræting flámælis og breytingar á beygingu nafnorða til samræmis við fornmál. Þetta kostaði mikla vinnu – og töluverða áþján fyrir þá sem áttu erfitt með að læra að tala eins og staðallinn mælir fyrir um. Það má líka hugsa út í atriði eins og þágufall með sögnunum ‘langa’ og ‘vanta’ sem skólakerfið leggur mikið upp úr að vinna gegn en með takmörkuðum árangri. Það er mjög erfitt að breyta máltilfinningu fólks. Það sem gjarnan gerist er að munurinn eykst á því hvernig alþýðan talar og hvernig hin menntaða elíta talar.

    Þótt það væri mikil vinna að útrýma notkun karlkyns eins og í dæmunum að ofan væri vísast enn meiri vinna að bæta nýjum fornöfnum við málið. Það væri þó þrautaminna að læra að segja „Það sem fer síðast á að slökkva ljósin“ en „Sé sem fer síðast á að slökkva ljósið“.

  2. Hvað finnst fólki um þróunina í Kanada? Svo að ég útskýri fyrir þeim sem vita ekki hvað ég er að tala um þá hafa mörg fylki í Kanada, þar með talið Ontario, gert það ólöglegt að miskynvæða fólk, þ.e. ef þú segir t.d. hann eða hún í staðinn fyrir hán eða eitthvað annað þegar þú ert að ávarpa transmanneskju þá er hægt að kæra þig fyrir það. Refsingin við því að miskynvæða fólk eru himinháar sektir eða nokkurra mánaða fangelsi. Það sama er uppi á teningnum í New York.

Færðu inn athugasemd

Skráðu umbeðnar upplýsingar að neðan eða smelltu á smámynd til að skrá þig inn:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Breyta )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Breyta )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Breyta )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Breyta )

Tengist við %s